وبلاگ تخصصي جواد رحيميان

نگاهي به جنگل : تغييرات وضع موجود و تحليل و بررسي اكوسيستم جنگلي

سوزنی برگان

نقشه:  مناطق عمده انتشار سوزنی برگان در نیمکره شمالی ( تایگا)

 

 

 

 


نمایی از انواع میوه های سوزنی برگان

 

 

 

Pinaceae: cone of a Norway Spruce (Picea abies)

Taxaceae: the fleshy aril which surrounds each seed in the European Yew(Taxus baccata) is a highly modified seed cone scale

Pinaceae: pollen cone of a Japanese Larch (Larix kaempferi)

 

 

 

 

 

-  اهميت سوزني برگان

-  انتشار جغرافيايي سوزني برگان

-   موقيعت سوزني برگان در رده بندي هاي گياهي

-  اصول شناسايي سوزني برگان

-  رده بندي سوزني برگان جهان

و

شرح گونه ها و جنس های مختلف سوزنی برگان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

گياهان دو دسته اند:

 -  گلدار   ( دانه دار)      Faneregames

 -  بدون گل ( بدون دانه) Cryptogames     

گياهان بدون گل شامل تمام گياهاني است كه با هاگ((Spore توليد مثل مي كند مانند خزه ها قارچ ها و جلبك ها . گياهان گلدار ( دانه دار) به دو دسته    پيدازدان( باز دانه ها )  Gymnosperms  و نهانزادان Angiosperms

 تقسيم مي شوند.

 

كلياتي در مورد بازدانگان  (Gymnosperms  )

 

  گياهان دانه دار قبلاً تحت نام پيدازادان يا گياهان گلدار مورد مطالعه قرار مي گرفتند ،  «وجود دانه»  يكي از صفات مشخص كننده آنهاست ؛ پس دانه عامل بقا و انتشار اين گياهان است.

 اين شاخه از گیاهان  تحت دو زير شاخه بازدانگان و نهاندانگان مورد مطالعه قرار مي گيرند.

بازدانگان: Gymnosperm

زير شاخه گياهان گلداراند كه قديمي تر از نهاندانگان هستند و خود به رده هاي متعددي تقسيم مي شوند:

-  پروفانروگام   (سيكادال + ژينكوها) : آنتروزوئيد تاژ كدار و تخمك برهنه ( گاه معادل يك شاخه اند :پتريدوسپرم  و كوردائيت ها )  که حدوسط نهانزادان آوندي و باز دانگان اند و ويژگي هاي مهم آنها : عدم تشكيل دانه  است.

بازدانگان واقعي : مخروط داران :تخمك برهنه ،گامت نرفاقد تاژك ، آنتروزوئيد بوسيله لوله گامت هدايت مي شود ( به صورت درخت و درختچه دیده میشوند ) شامل : بازدانگان فسيل (لایبال)   ، پينال ( كاج) ،كوپرسال( سرو)،  تاكسال(سرخدار) ،آروكاريال( كاج مطبق).

كلاميدوسپرم ها  : آنتوزوئيد فاقد تاژك ، دانه گرده داراي لوله گرده ، تخمك در محفظه پياله مانند ( كه به طور ناقص آن را مي پوشانند): كلاميدوسپرم ها گياهان حدوسط بازدانگان  و نهاندانگان هستند (افدارها) .

 

بازدانگان :

گياهان چوبي گلدار و دانه دار هستند در مناطق معتدل و سرد يا دركوهستانها مي رويند ؛ عده اي نيز در ارتفاعات زياد يا در مناطق قطبي يافت مي شوند . شاخه ها  اغلب از يك تنه اصلي منشعب مي شود. برگها متناوب و به ندرت متقابل ، معمولاً پايا  یا سوزني شكل هستند .برخي داراي برگهاي مركب از پولكهاي ضخيم اند و در بين انها انواعي با پهنك پهن (ژينكيو) ديده مي شود كه رگبرگ ها بدون انشعابند.

بازدانگان نيز ساختار ثانويه دارند : آوندهاي چوبي ناقص ( تراكئيد) و بافت  آبكش فاقد سلول هاي همراه است ولي سلولهاي آبكش به دنبال هم قرار مي گيرند و شيره پرورده را از خود عبور مي دهند .مغز فقط در ساقه وجود دارد و ريشه بدون مغزاست . گلهاي نر ماده ،  فاقد گلپوش و مجتمع اند . مادگي فاقد كلاله و تخمدان است ( تخمكها برهنه) اصطلاح بازدانه به همين علت است ، تعداد لپه های  جنين زياد است .

 

 

 

 

 

اهميت سوزني برگان:

سوزن:Needle    و برگ  : Leaf

1- دوره بهره برداري تعداد زيادي از گونه هاي سوزني برگ ، كوتاه تر از پهن برگان است .

2- اين گونه ها در اراضي فقير و كم بازده ، سازگاري بيشتري داشته و زمين را با سرعت بيشتري پوشانده و خاك را در مقابل عوامل فرسايش محافظت مي كنند .

3- بعضي سوزني برگان در مناطق نامستعد و عاري از پوشش گياهي ، رشد سريع داشته و به عنوان گونه پيشاهنگ عرصه را جهت ورود تدريجي پهن برگان ( گونه های  كليماكس) آماده مي كنند ( دامنه بردباري وسيع گونه هاي سوزني برگ) .

4- جنگل كاري با سوزني برگان ، هزينه كمتري دارد.

5- در تپه هاي شني ساحل دريا ( در مناطق معتدله) جنگل كاري با سوزني برگان انجام مي شود (حوزه مديترانه ).

6- دامنه وسيع اكولوژيكي دارند ( بردباري زيادي دارند) و به شرايط نا مساعد محيط( يخبندان و خشكي شديد) بردبارند.

7- درارتفاعات زياد و مناطق كوهستاني ، جهت جلوگيري از ريزش و فرسايش خاك ( توسعه جنگل) جنگلكاري با سوزني برگان انجام میشود.

8- سرعت رشد ، ميزان محصول و بازده اكثر گونه هاي سوزني برگ قابل توجه است.

9- بعضي بذرهاي سوزني برگان ، ارزش غذايي  و دارویی  دارد و به صورت جنگل كاري تلفيقي و چند منظوره از آنها استفاده مي شود ( كاج بادامي و آروكاريا) .

10- استفاده جهت پاركها ، مجسمه هاي سبز  و  فضاي سبز شهري

11-  زيبايي منظر در زمستان

12-  الياف بلند و خواص تكنولوژيك مناسب براي كاغذ سازي

13- نرم  وسبك بودن چوب

14- ايجاد جنگل هاي آميخته با پهن برگان

 

انتشار جغرافيايي سوزني برگان:

در آغاز حيات ، شرايط براي رويش گياهان امروزي مناسب نبوده و فقط گياهان ابتدائي ( آغازيان يا

 the protista   یا   protozoa  ) مانند قارچ ها، خزه ها و جلبك ها وجود داشتند. سپس سرخسهاي درختي بوجود آمدند و پس از آن سوزني برگان اوليه؛

شاخه اي مستقل از علم گياه شناسي به نام palinoLogy  ( گرده شناسي) ، امكان شناخت تغييرات فوق العاده را مي دهد .بعضي گونه هاي سوزني برگان 290 ميليون سال قدمت دارند و متعلق به دوران كربنيفر هستند، مصداق عيني اين مطلب فسيل گونه منقرض شدهAraucaioxylon  در پارك ملي petrified نه

 آريزوناي امريكاست كه متعلق به دوران تریاس  بالايي است.

 سطح قلمرو سوزني برگان در اكوسيستم هاي سرد و معتدل نيمكره شمالي بسيار زياد است و تنها تعداد محدودي از گونه هاي آن ، اين سطح را اشغال نموده اند در سيبري در شبه جزيره تايميرtaimyr تا عرض 72 درجه شمالي و در شمال غربي كانادا در مجاور توندرا تا69 درجه شمالي يافت مي شود .

بعضي سوزني برگان در مناطق معتدل در نواحي كوهستاني ( كه درجه حرارت پائين و فصل رشد در سال به چند ماه كاهش مي يابد) نيز انتشار دارند.

در نيمكره جنوبي وضعيت جغرافياي حياتي و اقليم خاص ، مانع از توسعه گسترش سوزني برگان شده است و بيشتر به صورت انحصاري و محدود است.براي مثال درخت آروكارياي شيلي فقط در جنوب شيلي و آرژانتين ديده مي شود و آروكارياي  زينتي  گونه ي انحصاري جزيره نور فلك استراليا است.

از نظر تاكسونومي ، سوزني برگان نيمكره جنوبي ، جدا و غير وابسته از گروههاي نيمكره شمالي هستند .

-جنگل هاي شمالي boreal ( سوزني برگان شمالي) سطحي در حدود 15 ميليون كيلومتر مربع معادل 5/1 ميليارد هكتار را زير پوشش گونه هاي خود دارند و در مناطق كوهستاني معتدل سطحي معادل 330 ميليون هكتار ، و در اقليم مرطوب ساحلي اقيانوس آرام از ساحل آلا سكا تا شمال كاليفرنيا 50 ميليون هكتار را زير پوشش دارد.

-سوزني برگان عموماً جزء گياهان بردبار و بسيار مقاوم محسوب مي شوند و در خاكهاي فقير و اقليم هاي سخت براحتي مستقر شده و با سرعت چشمگيري رشد ميكنند.

-در آغاز فصل رويش ، اعمال حياتي و فتوسنتز در اين درختان ، خيلي زود و در حرارت هاي پائين تر از حد مورد نياز براي ساير گونه ها شروع مي شود .گونه هاي سوزني برگ با كاهش سطح برگ ، تبخير را كاهش داده و فعاليت هاي فيزيولوژيك را در طول فصل خشك و شرايط سخت زمستان – كه آب به علت يخ زدگي سطح خاك ، غير قابل دسترس و استفاده گياه است -  محدود مي كنند.

 به علت سازش نسبت به خاكهاي فقير و خشك، قادر به رشد بوده و به همين علت در خاكهاي فقير به فراواني ديده مي شوند البته اشغال رويش گاهاي فقير تا حدي ( زياد) در نتيجه رقابت با پهن برگان است (مانند زربين ، ارس، كاج حفار،كاج حلب و كاج بروتسيا) .

تنها گونه دارتالاب برگ خزان – كه شاخص اكولوژيكي اجتماعات درختي زيستگاههاي باتلاقي و آبگير است – نياز مند وجود تالاب ها ست.

به علت سازگاري با شرايط مختلف ، هر گروه از گونه هاي سوزني برگان ، مشخص كننده اقليمي است كه درآن رشد مي كند :

  مناطق سرد شمالي : Tsuga canadensis و كاج جنگلي كه نهايت رويش هاي جنگل در ( forest Line ) مجاورت توندرا ديده مي شوند، اما كاج اليوتي و كاج كارائیب در مناطق نيمه استوايي رشد  مي كند.

مشخصات جنگل هاي شمالي: سرماي شديد ، هواي خشك نيمه قطبي ، افزايش سريع حرارت در طول روزهاي بلند تابستان ( در روزهاي سرد زمستان در شهر اويم ياكون   در سيبري دماي 71-  گزارش شده اما ميانگين دماي سرد زمستان تا  30- درجه گزارش شده است ).

طول دوره يخبندان 90 روز ، بارندگي بالاي 500 ميليمتر و بيشتر تابستانه است( پائيز و زمستان برف )  ، خاك از نوعSpodosol ،Vertisol ، Histosol  است ، اما خاك آلي كم عمق مانند  Regosol نيز يافت مي شود ميكرو ارگانيسم هاي خاك در مناطق و جنگل هاي سوزني برگ عموماً  از قارچ ها  هستند .

ريشه اغلب گونه با قارچها ، تشكيل ميكوريز را مي دهند و در خاكهاي سترون و استريل،اغلب ، نهال هاي  اين گونه ها قادر به رشد نيستند .دامنه رويشي سوزني برگان به لحاظ شرايط خاكي وسيع است و هرچه كيفيت خاك مطلوب تر باشد   در نتيجه رشد مطلوب تر است .

اما مهمترين ويژگي آنها سازگاري و سرعت زياد رشد در خاكهاي فقير و رويشگاههاي نامناسب ( براي رويش گونه هاي پهن برگ )  است. از اين رو هر قدر از عرض هاي بالا با شرايط اقليم سخت و توأم با يخبندان به عرض هاي پائين پيش برويم  از نفوذ و پيوستگي جنگل هاي سوزني برگ كاسته مي شود.

در مناطق گرم و با مساعد شدن شرايط رويش ، در اثر رقابت با پهن برگان ، دامنه انتشار آنها ( سوزني برگان )كم شده و به مناطق كوهستاني ، سنگلاخي و خشك محدود مي شوند :

( زربين در دره حسن آباد چالوس روي خاك فقير آهكي كه   حضور گونه هاي پهن برگ در مناطق مستعد مجاور مانع از گسترش نفوذ اين گونه شده است) .

سوزني برگان در مقايسه با  پهن برگان ساختار گياه شناسي ساده دارند: بر خلاف آوند هاي چوبي نهاندانگان ، آوندهاي ساده و ابتدائي تراكئيدي دارند و به علت عدم وجود عناصر آوندي با ديواره ضخيم و فيبر ، چوب آنها نرم است و به همين علت آنها را نرم چوب ( soft wood) مي گويند. در مقابل پهن برگان( hard wood) نام دارند. در بعضي گونه هاي سوزني برگان مانند سرخدار چوب بسيار سخت و با دوام است ؛

 در سوزني برگان مجاري زريني در اكثر گونه ها ديده مي شود (كه اصطلاحاً  به آنان زرين داران Resineux گفته مي شود) و تنها درخت سرخدار از اين موضوع استشناء  است.

البته لازم به توضيح است كه اطلاق اصطلاح  « سوزني برگان»  به اين راسته از گياهان ، زياد صحيح به نظر نمي رسد زيرا برخي گونه ها مانند دار كرفس ( phyllocldus) ، دار نهنج  و كاري  داراي برگ هاي پهن بوده و در خانواده سروها ،  برگ  فلسي مي باشد.

مشخصات گياه شناسي عمده سوزني برگان به شرح زير است :

- برگهاباريك، سوزني، فلسي شكل و معمولاً هميشه سبز هستند .

- جوانه ها مشخص و فلس دار هستند و فقط درجنس  Araucaria  مخفي است .

- شاخه اغلب پيراموني و  درخت داراي فرم هندسي طبيعي است .

-  برگ ، جوانه ، پوست و چوب در بيشتر گونه ها معطر و زرين دار است.

- گل آذين ( مخروط یا cone) نر و ماده تك جنسي و هميشه جداگانه؛

- توليد مثل با توليد استروبيل هاي مخروطي coniferous

- گلها بادخواه ،anemophile و گرده افشاني توسط باد انجام مي شود واغلب گلها شاتوني و فاقد گلبرگ هاي مشخص اند .

-  ميوه رسيده به شكل مخروط و چوبي ( استثنائاً :   در سرخدار ، ارس ، دارنهنج و ژینكيو، گوشتي و شفت مانند است،  پوشش گوشتي ميوه را  آريل arile  گویند ) .

- نونهالها  seedling ،اغلب داراي تعداد زيادي  برگ اوليه  يا لپه  cotiledon است كه به صورت حلقه ( پيراموني )  است .

از نظر طول عمر : قديمي ترين موجود زنده امروزي به شمار مي روند( كاج بريستل با عمر 4600 سال در كوههاي كاليفرنيا) و سرخ چوب با قدمت 3500 سال و ارتفاع 111 متر بلند ترين درخت روي زمين و قطر 10 متر (ژنرال شرمن) .

از نظر اقتصادي سوزني برگان در توليد الوار ( كاج زرد )، توليد كاغذ(نوئل و  نراد) ،مبلمان سازي( كاج سفيد)  و حتي توليد زغال( كاج پيچ) مورد استفاده اند. همچنین نوئل قرمز جهت تولید  آلات موسيقي ( داراي ويژگي خاص  جهت هدايت امواج صوتي)  نوئل سيتكا بلحاظ سبکی چوب  در تولید هواپيماهاي سبك  کاربرد دارد.

محتويات بافت آبكش كاج سفيد سر شار از مواد قندي است که در تهيه شیريني جات مصرف می شود .  دانه تمام گونه های  كاج ( ازجمله كاج بادامي و كاج مكزيكي) خوراكي اند.

تربانتين ورزين ( که در صنایع تولید  چسب و  رنگ کاربرد دارد)  ،از ديگر مواد مفيد سوزني برگان هستند. تاكسول( که از گونه سرخدار بدست می آید) در درمان سرطان كاربرد دارد .

بعضي سوزني برگان به عنوان عناصر پيشگام Pioneer  در مناطق ناپايدار و خشك كاربرد دارد و آسان تر مستقر  مي شوند و محيط را براي رشد گونه هاي  کلیماکس  فراهم مي كنند.

 

جايگاه سوزني برگان در رده بندي گياهي:

اسپر ماتوفيت ها گروه بزرگي از گياهان دانه دار هستند كه به دو شاخه بزرگ به شرح زيرتقسيم مي شوند :

- بازدانه  Gymnosperm ( Pinophyta)

- نهاندانه  Angyosperm ( Magnoliophyta)

معيار اصلي تشخيص و تفكيك اين دو شاخه تخمك است ( تخمك Ovule) كه در  بازدانگان  برهنه و  در نهاندانگان بوسيله تخمدان ( Ovary) احاطه شده است.

در لغايت يوناني Gymnos به معني عريان است كه به تكامل حياتي و طبيعت دانه هاي آشكار و بدون پوشش آنها اشاره دارد و مانند نهاندانگان درون مادگي محصور نمي باشد؛  بعضي از رده وراسته هاي سوزني برگان منقرض شده  و  امروزه ، حضور و انتشار جغرافيايي آنها نسبت به گذشته كاهش يافته است .

در حال حاضر مخروط داران : coniferal  تعدادي زيادي گونه با ارزش دارند  و سهم زيادي از  پوشش جنگلی نيمكره شمالي و قسمتي از نيمكره جنوبي را به خود اختصاص داده اند .

سوزني برگان: Coniferae ( Needle Leaves)

درختاني هميشه سبز ، تنه داراي انشعاب هاي متعدد ، به ندرت درختچه اي ، چوب با  بافت نرم و كيفيت مطلوب . برخي گونه ها خزان كننده اند : مانند Taxodium ،Pseudolarix ،Larix ، Metasequoia

 گلها تك جنسي، گل آذين نر بدون پوشش ،  گلهاي ماده گروهي در گل آ ذين مخروطي شكل و حاوي تعدادی  فلس بارور ، تعداد لپه در هر دانه 16-2 عدد مي باشد.

 

 

 

جنگل هاي سوزني برگ ( مخروطيان)      forest  frous Coni  :

 دما:  حدود 40- درجه سانتيگراد تا 20+ درجه

ميانگين تابستان 10+ درجه

 بارندگي : 300 تا 900 ميلي متر در سال و گاه تا 2000 ميلي متر ؛ كه به موقيعت جنگل بستگي دارد در شمال ( بوره آل )زمستان طولاني و سرد و خشك است . و تابستان كوتاه ، گرم و مرطوب ،  در عرضهاي پائين تر بارندگي در تمام سال  ادامه دارد.

 رستني ها : مخروط داران ، هميشه سبزها ( درختاني كه در طول سال سبزند )

 موقعيت : كانادا، اروپا، آسيا، ايالات متحده

ساير ويژگي هاي مناطق رويشي جنگل هاي سوزني برگ:

زمستان سرد و طولاني و برفي ، تابستان نسبتاً گرم و مرطوب ،6-4 ماه بدون يخبندان ،

از شمال به  توندرا و از جنوب به جنگل هاي خزان كننده ( Deciduous) محدود مي شوند .

نمونه اي از اين جنگل ها :

-  بوره آل boreal : عرض60-50 درجه

-  مخروطيان معتدله : عرض هاي پائين تر و در مناطق مرتفع كوهها .

گونه هاي سوزني برگ به جاي برگ سوزن دارند وبه عوض گل و  ميوه  مخروط دارند ، هميشه سبزند اين سازگاري ها  بقاي آنها را در فصل خشك و سرد تضمين مي كند .

مهمترين سازگاري گونه هاي سوزني برگ در مسير تكامل Evolution :

مدت زمان زيادي بدون آب زنده مي مانند ،

 گرده افشاني در شرايط ويژه ( بدون آب)

و سبكي بذر   می باشد.

 سوزني برگان عموماً 8-6 خانواده ، 70-65 ژانرو 700 گونه  هستند .

شكل شماتيك رده بندی سوزنی برگان  جهان :

 

 

مورفولوژي:

 همه سوزني برگ چوبي اند، اغلب درختي اند، بعضي كيسه رزيني دارند كه آنها را از جمله حشرات و قارچها حفظ مي كند.

بلندترين موجود زنده ( Sequia simpervirenses    با 5/115  متربلندي) ،

 بزرگترين موجود زنده  ( gigantem  Sequia     با حجم  1487  متر مكعب ) ،

برگهای مختلف در سوزنی برگان

Foliage

Pinaceae: needle leaves and bud of Coast Douglas-fir (Pseudotsuga menziesii)

Cupressaceae: scale leaves of Lawson's Cypress (Chamaecyparis lawsoniana); scale in mm

 

 قطورترين موجود زنده   :  (mucronatom    Taxodium     11/42 متر قطر )

و   قديمي ترين  موجود زنده ( Pinus longaeva   باعمر4700  سال)   همه از سوزنی برگان  هستند.

برگها سوزني اند ،در خانواده سرو فلسي اند وپهن(flat)وسه ضلعي(مثلثي)

طول برگ ها  400- 2  ميلي متر

روزنه ها در هنگام هواي بسيارخشك وسرد بسته مي شود.

برگها به رنگ سبز تيره جهت جذب نورهاي ضعيف در عرضهاي بالايا در زير تاج جنگل سازگاری یافته اند.

از دیگر سازگاری ها ؛ مثال:

در مناطق گرم (كاج بروسيا در تركيه )  برگهاي سبز رنگ پريده دارد تا نور کمتری  جذب کند  و

  نوئلpungens  برگها داراي واكس هستند(پوشش مومي)جهت دفع اشعهUltraviolet  ( ماوراء بنفش ) نور.

برگها40-2    سال روي درخت مي مانند  اما پنج  ژانر    Larix،  Pseudolarix،  Metaseqouia،     Taxodium و   Glyptostrobusخزان كننده اند.

زادآوري وتوليد مثل :

همه گونه ها از نظر  لقاحی  ،باد دوست هستند . مخروطهارا استروبيل(strobilus)  مي گويند.

چهار ماه تا سه سال طول مي كشد كه بذرها(مخروطها)برسند ، مخروطها600- 2  ميلي مترطول دارند.در آروكاريا واغلب كاجها،مخروطها چوبي اند وپس از رسيدن ،باز شده وبذرها به كمك بادپخش مي شوند ؛ در بعضي گونه های  سازگار با آتش در رده كاجها،بذرهادرداخل مخروطها80-60  سال   سالم مي مانند.در بعضي گونه ها  مانند  پودوكارپوس،سرخدار وسروها (ارس )  ميوه هاخوراكي و جذاب اند وپس از خورده شدن توسط پرندگان و دفع مجدد، موجب رويش گياه جديد مي شوند(اين ميوه ها آريلArile   ناميده مي شوند).

 

چرخه حيات :

-  جهت لقاح تخمدان،گرده از مخروط نر ، توسط باد حمل مي شود؛

- گرده ، گامت ماده را تلقيح مي كند؛

- گامت ماده لقاح يافته ، تبديل به جنين مي شود؛

- در طي زمان ، دانه تشكيل مي شود؛

-  دانه رسيده (بذر)روي زمين مي افتد؛

-  دانه جوانه زده وگياه جديد بوجود مي آيد؛

- زماني كه گياه بالغ شده ،  مجدداً مخروط توليد مي كند و چرخه مجدداً شروع مي شود.

 

بیوم های (Biome )   ( قاره های رویشی )   دنیا :

 

نه بيوم   :1-توندرا  2 –تايگا   3-پهن برگان معتدله  4-ساوان   5- حاره (استوا )  6- بيابانها    7 - مديترانه

8-سوزني برگان معتدله  9-  سوزني برگان و  پهن برگان نیمه حاره ای

تايگا:

 

 

يكي از نه بيوم اصلي دنياست كه از گونه هاي مخروطيان پوشیده  شده است.كانادا ، سوئد ، آلاسكا ،  فنلاند ، نروژ ، روسيه و قسمتي از آمريكا وشمال قزاقستان  و ژاپن(هوکايدو).

تايگا بزرگترين بيوم خشكي است.گاهي به بخش جنوبي آن جنگلهاي بوره آل هم گفته مي شود.

انتهای  تايگا را   دار مرز(tree line)  مي گويند . آمريكاي شمالي و آسيا از طريق تنگه Bering Land به هم متصل اند و بعضي گونه ها از اين طريق به هر دو  سو   مهاجرت كرده اند .ساير گونه ها به طور محدود در هر منطقه خاص  ديده مي شوند . بعضي گونه ها ي برگ ريز هم ديده مي شوند :  توس ، و در قسمت هاي جنوبي : نارون ، افرا و حتي نمدار  .

اختلاف دماي تابستان و زمستان بسيار زياد است و در طبقه هاي پوكن و طبقه Dfb وDfc قرار مي گيرد.

تقسیمات  اقلیمی کوپن:

A                         B                        C                          D                      E

        (Polar)E  D( Cold)C             (Temperate)        B ( Dry)          A ( Tropical)

Köppen climate classification

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


The first three letters of the climate code signify the following, in order

Main climates

A: Equatorial, Tropical/megathermal

B: Dry (arid and semiarid)

C: Warm; Temperate/mesothermal

D: Snow; Continental/microthermal

E: Polar

Precipitation

W: desert

S: steppe

f: fully humid

s: summer dry

w: winter dry

m: monsoon

Temperature

h: hot arid

k: cold arid

a: hot summer

b: warm summer

c: cool summer

d: extremely continental

F: polar frost

T: polar tundra


 

{روش اصلي بهره برداري در تایگا  : قطع يكسره cutting Clear است . ( 80  درصد  چوب آلات توليدي  بوره- آل كانادا به آمريكا حمل می  شود.)

 قطع يكسره عرصه اي به وسعت 110 كيلو متر مربع در جنگل هاي كانادا ثبت شده است .}

پس از توندرا و كلاهك قطبي ، اين بيوم سردترين بيوم جهان است ، در عرضهای  بالا ، خورشيد  مدت زيادي از سال نمي تواند بالاتر از سطح افق بتابد ( با زاويه مايل می تابد ) ،

در تایگا فقط دو فصل داريم :

 زمستان 6-5 ماه طول مي كشد ؛ (متوسط دمای زمستان  از 54 -  تا  27 -  درجه سانتيگراد ) حدود 8 ماه از سال متوسط دما زير 10+ است .

تابستان: كوتاه است ،نسبتاً گرم ومرطوب

محدوديت ها در جنوب منطقه تایگا  به شرح زير است :

بارندگي كم (در جايي كه به استپ ها منتهي مي شود)  ودماي ايزوترم به حدود15درجه تا 18 درجه مي رسد.در چنين مناطقي كه به عنوان اكوتون بين دو  بيوم مشاهده مي شود،تنوعDiversity   بالامي رود ودر نهايت به جنگل هاي معتدله منتهي مي شود (آميخته مي شود) مثلاً در شرق سيبري يا منطقه منچوري ؛

 يا در سواحل اقيانوس آرام که  به سوزني برگان معتدله باراني  منتهي مي شود.

 

در تايگا  متوسط بارندگي در طول سال (750-200 ميلي متر )است چرا؟

 نخست به اين دليل كه بارندگي  (باران)  در تابستان است و بقيه به شكل برف و مه ( در زمستان ) ،

 و  تبخير نيزنسبتاً كم است .

گاه تا 9 ماه از سال برف زمين را مي پوشاند ( در شمالي ترين محدوده  تايگا ).

بسياري از مناطقي كه اکنون  به  عنوان  بخشی از  تايگا محسوب مي شود در دهه معاصر از يخ پوشيده شده بود   ولی  در حال حاضر در اين مناطق –كه يخ ها آب شده اند – درياچه ها و باتلاق ها( مرداب ها ) ديده مي شود.

خاك ها:

خاك ها جوان و  از مواد غذايي فقير است . در مقايسه با مناطق جنگل هاي معتدله خزان كننده ، خاكها از نظر مواد آلي غناي كمتري دارند ضخامت خاك به ميزان سرما ( كه تحول و توسعه خاك را محدود مي كند ) و گونه ها يي كه از خاك استفاده ميكنند بستگي دارند .برگهاي ريزش شده و ساير قطعات درخت (شاخه ها) در اقليم سرد و (با رطوبت بالا)  تا مدت زيادي روي سطح خاك مي مانند كه تركيب آلي خاك را بسيار محدود مي سازند .

 خاك به علت ريزش سوزنها اسيدي است ( اسپو دوسول  Spodosol ) به علت اسیدی  بودن سطح خاك ،  فقط گونه هاي خاص مي توانند در سطح خاك رشد نمايند.

فلور:

دو تيپ جنگل در تايگاه وجود دارد : تاج بسته ، تاج باز ( كه مورد دوم در شمال تايگا عموميت دارد).

جنگل ها از عموماً گونه هاي دوگلاس، كاج ولاريكس هستند: اين گونه ها داراي سازگاري مختلف هستند تا در اقليم با سرماي شديد زمستان مقاومت  كنند. هر چند لاريكس كه مقاوم ترين گونه به  سرما است يك گونه خزان كننده است  (Larix  desidoua).

درختان ، ريشه هاي افشان و سطحي دارند ( تا از خاك سطحي نهايت استفاده راببرند )؛

 در حالي كه بعضي از گونه ها تحت پديده اي به عنوان Hardening  ( تغييرات تدريجي ، موقتي  و شكل پذير كه در اثر عوامل محيطي بوجود مي آید) به سرما مقاوم شده اند . شكل مخروطي آنها و شاخه هاي روبه پائين نيز در افزایش میزان مقاومت آنها به سرما مؤثر است .

بدليل آن كه خورشيد مدت زيادي از سال با زاويه تابش پائين مي تابد ،تأمين انرژي لازم از طريق فتوسنتز سخت است . كاج ها از گونه هايي هستند كه برگهايشان را  در طول چند فصل حفظ مي كنند تا با برگهاي مسن بتوانند از اشعه ضعيف خورشيد در اواخر زمستان و اوايل بهار استفاده كنند.( نور كافي دماي ناكافي).

سازگاري سوزنهاي هميشه سبز ، از دست دادن آب ( تبخير و تعرق ) را كاهش مي دهد ( به علت رنگ سبز تيره) و جذب نور را افزايش مي دهد .

اگر چه بارندگي عامل محدود كننده نيست ؛ زمين در ماههاي زمستان يخ مي زند و ريشه گياهان قادر به جذب  آب نيست ، كه اين هم بر ساير مسایل  اين منطفه اضافه مي شود .

اگر چه اغلب گونه هاي جنگلي از مخروطيان اند ؛ اما بعضي از گونه هاي پهن برگ وجود دارد : مانند توس ، صنوبر (  Aspen) ،بيد  (Willow  ) .

 بعضي گونه هاي علفي در كف جنگل رويش دارند ، جايگزيني گونه ها به توسط آتش طبيعي با دوره بازگشت(200-20 ساله ) انجام مي شود كه آتش تاج درختها را ازبين مي برد  و سبب می شود  نور به كف جنگل برسد و گونه هاي علفي رويش كنند.

براي بعضي گونه ها ، آتش يك بخش حياتي از چرخه زندگي در تايگا است . مانند كاج جك pine   Jake  كه مخروط هايش فقط پس از آ تش ، باز مي شوند و بر روي عرصه جديد كه بوسيله آتش ايجاد شده ، پراكنده مي شود . در مقايسه با ساير بیوم ها ، تايگا ، غناي زيستي ( تنوع زيستي) پائيني دارد .

مخروطيان ، گياهان غالب بیوم تايگا هستند  اين يبوم در آمريكاي شمالي( كانادا و آلاسكا) واسكانديناوي و غرب روسيه گونه هاي متفاوتي دارد .

 

 

 

فون( fauna) :

علفخواران بزرگ ، پستانداران و جوندگان كوچك  از مهم ترین گونه های جانوری این بیوم هستند،  بعضي پستانداران مانند خرس در فصل تابستان غذای زیادی  مي خورند تا وزن خود را بالا ببرند و در زمستان به خواب  مي روند ، بعضي گونه ها هم چند لايه چربي  يا   پر دارند تا از سرما محافظت شوند . بعضي گونه ها  در معرض خطر  انقراض اند مانند :کاريبو ، خرس سياه آمريكا ( به علت  تخریب  ناشي از فعاليت هاي توسعه ای  مانند بهره برداري از جنگل ) ،

 در كانادا فقط 8%  جنگل ها حفاظتي و 50% تحت بهر برداري اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خانواده کاج :

شامل 10 جنس در نیم کره شمالی ،که 5 جنس آن در ایران وجود دارد (همگی غبره بومی )

5 جنس مهم این خانواده  : نراد ،نوئل ،(دوگلاس )، لاریکس ، سدر ، کاج

 

ویژگی های  عمومی خانواده کاج

درختانی همیشه سبز ،به ندرت خزان کننده ،بیشتر درخت هستند وبه ندرت درختچه ای .

برگها سوز نی شکل ، درخت  یک پایه وگلها تک جنسی ،گلهای نر در دسته های شاتونی شکل ،هر پرچم دارای دوبساک (کیسه گرده ) بوده ودانه گرده دارای کیسه های هوایی است ولی در جنس Larix ،pseudolarix این حالت دیده نمی شود ،هر فلس بارور دارای دو تخمک است دانه ها بالدار وگاه فاقد بال ،لپه ها 32 -2 عدد هستند .

 

الف : جنس نراد:Abies  :

دارای 50 گونه و بیش از 150 کولتیوار دارد .درختانی همیشه سبز ،تاج هرمی ،شاخه ها  شعاعی ومنظم سوزنها مسطح وتخت ،به صورت شانه ای ،در برخی گونه ها پیرامون شاخه ها وبه صورت برسی .

سطح زیرین سوزنها به رنگ آبی – نقره ای تا سبز روشن براق .

گل آذین ماده در انتهای شاخه های سال قبل مخروط بر افراشته وغیر آویزان .

 وقتی مخروط رسید (بذرها )مخروط از هم می پاشند ومحور چوبی روی شاخه می ماند این مهمترین اختلاف نوئل ونراداست (نوئل مخروط آویزان است وپس از رسیدن بذر روی درخت می ماند ) .

مشهور ترین گونه های این جنس  A.alba وA.grandis هستند جنگلکاری با این گونه ها در سطح وسیع انجام می شود (جنگلهای تجاری ،پارکها ) برای عید کریسمس استفاده می شود .

 A.alba ، معروف ترین وپرگستره ترین گونه نراد اروپا (نراد نقره ای )  است.

برگها نواری ومسطح ،35-15 میلیمتر طول ، سطح رویی سبز تیره وصاف و در وسط دارای شیار باریک است .

در سطح زیرین دو نوار استوماتی دیده می شود ،

آرایش سوزنها ،شانه ای است .

جوانه: تخم مرغی نوک تیز ،رنگ قهوه ای روشن ،بدون رزین

مخروط:سیلندری ، نوک کند ،بر روی شاخه های 3/1 انتهایی تاج به صورت افراشته (18-10 سانتی متر )

مخروط یکساله میرسد .بالهای دانه پهن وقهوه ای ،لپه ها باریک و8-4 لپه معمولا 5تایی

شاخه ها :کوتاه وبا زاویه 60-45 درجه

اکولوژی :دامنه ارتفاعی آن در ارتفاعات 1700-1200 متر در آسیا

اقلیم مناسب : تابستان نسبتا گرم وسرمای ملایم زمستان همراه با رطوبت فراوان محیط . نسبت به یخبندان ناگهانی حساس است درختان تنها وخارج توده از سن  25تا35 سالگی میوه می دهند در داخل توده در  70-65 سالگی،

( قوه نامیه بذرها  پایین است .)

A.balsamea  : به یخبندان وسرمای شدید ، مقاوم است ریشه ها سطحی است .

از رزین A.balsamea در چسباندن دائمی عدسیها ومقاطع میکروسکوپی استفاده می شود .(جهت گلو درد هم استفاده می شود )

نراد  برن موله  born  muelleriana  بومی ترکیه (آسیایی )  است .

دارای سیستم ریشه عمیق بوده و مقاومت خوبی به سرما و یخبندان دارد ؛ گونه ای کم توقع است .

 

ب : جنس سدر Cedrus

بر گرفته از کلمه یونانی Cedros  به معنای درخت صمغی است . دارای 4گونه است ودر مدیترانه ، شمال آفریقا وغرب هیمالیا دیده می شود .

درختانی همیشه سبز ،یک پایه ،با تاج پهن ونا متقارن

دارای دو نوع شاخه است :

-        شاخه های بلند :سوزنها ،منفرد به صورت مارپیچی یا حلقوی دور تادور شاخه و

-        شاخه کوتاه :سوزنها روی آن به صورت متراکم وگروهی قرار دارند مانند سیخ وبرافراشته اند.

 سوزنها 6-3 سال روی شاخه  می مانند .

مخروط نر به صورت شاتونهای ایستاده ومخروط ماده تخم مرغی شکل به رنگ متمایل به سرخ که توسط سوزنها احاطه شده ،   مخروط ماده  ایستاده ، چوبی بشکه ای یا تخم مرغی  است. دانه ها بزرگ ،سه گوشه ،نا منظم وبال دار ؛

شامل گونه های  :

سدر اطلس Cedrus atlantica

درختی زیبا ، با شکوه وتند رشد؛

در سطح برگ خطوط استوماتی بسیار باریکی وجود دارد که کم کم از بین می رود . سوزنها دارای پاشنه هستند . رویشگاه اصلی آنها در کوه های اطلس وریف در شمال غربی آفریقاست در دامنه ارتفاعی 2000-1000 متر در کشورهای الجزایر، مراکش دیده می شود که در الجزایر با بلوط سبز آمیخته می شود .

سدر اطلسی درختی مقاوم وکم توقع است وروی خاک های قلیایی رویش می کند مناسب جنگلکاری در مناطق مدیترانه ونیمه مدیترانه ای است .

سدردیودار Cedrus deodara

بومی افغانستان وهیمالیا است و به درخت دیومشهور است (به علت هیبت بلند تک درختان آن در شکاف صخره ها وکوه های مه گیر )

برگ: (سوزنها)  ، نرم وانعطاف پذیر ،نوک تیز وبر روی شاخه های کوتاه ودر هر دسته 30-15 سوزن وجود دارد ،دارای نوارهای باریک استوماتی که در نهال ها وسوزنهای جوان به رنگ سبز آبی دیده می شود .

گل شاتون استوانه ای نوک دار ونا متقارن ،به رنگ سبز مایل به زرد .

مخروط ماده رنگ سبز آبی وگرد وبر روی پایک کوتاهی قرار دارد .

مخروط : غیر آویزان وتنها ودر ردیفهای منظم روی شاخه ها دیده می شود شکل  تخم مرغی یا بشکه ای است، دانه ها صاف وبدون کرک و با  بال های پهن به رنگ قهوه ای روشن دیده می شود .

شاخه ها منظم در پیرامون های مشخص ودر3/1 انتهای طول خود ، رو به زمین اند .

این درخت در ارتفاع  3000-1100 متری دریا دیده می شود (اقلیم سرد برفی ).

سدر لبنان Cedrus libani

بومی اقلیم کوهستانی شرق مدیترانه است . درختی خوش منظره ، کند رشد وبا دیر زیستی زیاد است (در وسط پرچم لبنان ، درخت سدر دیده می شود که نماد این کشور است )

درختی نور پسند وآهک دوست است ومقاوم به خشکی تابستانه است. وبه رطوبت فراوان نیاز دارد . در ترکیه همراه با ارس دیده میشود.

 

ج - جنس لاریکس Larix  

10 گونه دارد که 3گونه در آمریکا و6گونه درآسیا ویک گونه در اروپا رویش دارد . همه گونه ها ،خزان کننده اند .ودر مناطق سرد وعرضهای بالا در نیمکره شمالی دیده می شود . درختانی تک پایه ،شاخه های پیرامونی ،نامنظم و شاخه اصلی با زاویه 90 درجه نسبت به تنه ونوک آن متوجه پایین است ،دارای 2نوع شاخه بلند وکوتاه است که پوست تنه معمولا شکافدار ونا صاف است .

گلهای نر در گل آذین مخروطی شکل به رنگ قرمز سرخابی ودر زیر آن یک حلقه فشرده از برگهای سوزنی قرار دارد . گلهای ماده به رنگ مایل به سرخ وزیبا هستند

مخروط تخم مرغی در سال اول می رسد . پس از رسیدن وریزش دانه ،فلسها از هم نمی پاشند و3-2 سال روی شاخه باقی می ماند –برگها در هنگام ریزش به رنگ زرد طلایی – این گونه از نظر اقتصادی بسیار مهم است .

گونه ای مقاوم وحتی برودت زیر 50 -  درجه را تحمل می کند در مناطق آهکی وسبک بهتر رویش دارد به عنوان گونه پیشاهنگ استفاده می شود .

 

د - جنس نوئلpicea

دارای 50 -40 گونه است . در مناطق معتدل و سرد نیمکره شمالی از قطب تا مناطق مرتفع در اقلیم معتدل گرم دیده می شود ،در شمالی ترین حد رویش یعنی 72 درجه عرض شمالی P.obovata  دیده می شود .

دامنه ارتفاعی  رویش از 4800-0 متر است

درختانی همیشه سبز ،تک پایه، شاخه ها ،پیرامونی و منظم و کوتاه ،شاخه های فرعی باریک و ناهمواری های روی آنها اثر باقی مانده پاشنه سوزنهاست .

سوزنها با مقطع چهار گوشه و در هر چهار سطح نوار استومات دیده می شود ،در مجرای صمغ در سوزنها دیده می شود . سوزنها به شکل مارپیچی در تمام شاخه دیده می شود .

مخروط نر به رنگ زرد و قرمز در روی شاخه های سال قبل . مخروط ماده به رنگ سبز یا قرمز و در انتهای شاخه های سال قبل .ابتدا مستقیم ولی پس از گرده افشانی به پایین خم می شوند . فلسهای مخروط موقع رسیدن از محور خود جدا نمی شود .در هر  فلس دو دانه بالدار وجود دارد که بالها چند برابر بلندتر از طول دانه است .

سهم عمده ای از تجارت جهانی چوب مربوط به این گونه است . مهمترین گونه برای درخت کریسمس است .

 

ه - جنس دوگلاس Pseudotsuga

در غرب آمریکای شمالی و شرق آسیا دیده می شوند .

درختانی همیشه سبز و شبیه درختان نوئل هستند و از پوست درختان جوان ،رزین زیادی تراوش می کند .

محل ریزش برگ روی شاخه به شکل بیضی ،مشخص است . جوانه ،بزرگ و کشیده ،نوک تیز و به رنگ قهوه ای مایل به قرمز ، براق و بدون رزین است .

برگ یا سوزنها خطی و در قسمت نوک و قاعده باریک می شود . آرایش برگ در تمام شاخه مارپیچی است .سطح رویی برگ سبز و در زیر آن دو نوار استومات دیده می شود . اگر برگهای جوان له شوند بوی مطبوعی به مشام می آید .

مخروط نر جانبی ، مخروط ماده انتهایی.

براکته ها بلندتر از فلسها و از  سطح مخروط بیرون زده و در نوک آنها به سه لوب مشخصی تقسیم می شود . مخروطها واقع بر روی پایک کوتاه به شکل تخم مرغی واژگون وآویزان بوده و در سال اول می رسد . دانه سه گوشه و با دو بال بزرگ است در اقلیم اقیانوسی معتدل ،مرطوب با بارندگی فراوان رویش دارد و به برف هم مقاوم است .

 

 

و - جنس کاج Pinus

کاج مهمترین و مشهورترین جنس در میان درختان چوبده و صنعتی است که مشتمل بر 106گونه است و در نیمکره شمالی انتشار دارد .بیشتر در معتدله سرد دیده می شود اما بعضی گونه ها مانند P.merkusii در مناطق استوایی (سوماترای اندونزی) دیده می شود .

کاج ها : تک پایه، همیشه سبز ، رزین دار با دیر زیستی زیاد.

شاخه ها در کاج به دو صورت دیده می شود :

- شاخه های بلند در ابتدای جوانی و فصل رشد و فقط از برگهای فلس مانند تشکیل شده اند. 

- شاخه های کوتاه که برگهای سوزنی روی آن قرار دارد .

کاجها با توجه به طرز نمو شاخه ها به دو گروه :

-یک گرهی : در هر فصل رویش فقط یک گره یا شاخه پیرامون در تنه ایجاد می کند .

- چند گرهی      تقسیم مشوند.

جوانه ها رزین دار و از فلسهای فشرده و همپوش تشکیل شده اند.

برگها دو نوع:

- اصلی ؛ فلسی شکل و روی شاخه های بلند .

- برگهای سوزنی روی شاخه های کوتاه هستند

سوزنها 5-2 عدددر هر گروه درون غلافی مشترک دیده می شود .در مقطع عرضی ،سه گوشه ،ناودانی و نیم دایره ای شکل ،با یک تا دو رشته آوند ، مجرای تراوش رزین دو عدد در زیر هیپو درم می باشد .

مخروط نر به صورت گل آذین شاتونی در دسته های چند تایی و پایین شاخه های جوان به رنگ زرد نارنجی یا قرمز ، مخروط ماده تنها و انتهایی یا نیمه انتهایی،فلسها مارپیچی ودر سال دوم می رسند .

قسمت بیرونی و قابل رویت هر فلس که معمولا دارای نقوش برجسته است  آپوفیز     یا    اکوسو ن   نامیده می شود و بر روی آن زایده یا برآمدگی خار مانند به نام ( امبلیک  ) قرار دارد .

( شکل و چگونگی امبلیک روی اکوسون در تقسیم بندی کاج ها دخالت دارد ).

دانه ها دو عدد در هر فلس مخروط ، بالدار یا بی بال است .

سهم مهمی از جنگلکاریهای دنیا به این جنس (کاج)  اختصاص دارد .

 

 

 

 

مهمترین گونه های جنس کاج  :

کاج جک  Pinus banksiana

درختانی کوتاه قد و بومی آمریکای شمالی و عرض های زیاد جغرافیایی و از گونه های مقاوم به شرایط سخت و سرمای شدیدتر است .

برگ ( سوزنها)  دو تایی،شیاردار ،راست یا کمانی ، سخت و انعطاف ناپذیر و معمولا پیچیده و به شکل برس ، پیرامون شاخه آرایش یافته اند . قسمت داخلی سوزنها دارای خطوط استوماتی سفید رنگ است .

مخروط: تخم مرغی ،کج ،نامتقارن ، یک تا سه تایی در کنار هم وبه حالت افقی یا رو به پایین ،آپوفیز  مسطح و یا کمی برآمده ایت .

مخروط بسته چند سال روی درخت می ماند و آتش سوزی باعث شکوفا شدن مخروط های افتاده روی زمین می شود.

 جزءُ گونه های پیشاهنگ است . در بیوم  توندرا ،بهمن گیر طبیعی است.

 

کاج بروسیا Pinus brutia

از کاجهای مدیترانه ای معروف است . درختی بردبار،کم نیاز و مقاوم به خشکی است .

برگ : در هر غلاف دو عدد سوزن باریک و راست با نوک خمیده وجود دارد .

 روی سطح برگ خط برجسته ای وجود دارد که در صورت کشیدن انگشتان روی آن احساس می شود .

جوانه : مخروطی و نوک تیز دارای حاشیه ریشک دار .

 گل آذین : مخروط نر سیلندری ، زرد روشن و در نوک شاخه های جوان ، مخروط ماده تخم مرغی پایک دار؛

 تنه درختان مسن به شدت شکاف دار و شیارهای طولی و عمیق ((V))شکل می باشد .

بومی منطقه Brutium(بروتیوم) ایتالیا که نام جدید آن کالابریا است می باشد .

مقاوم به سرما ،درجه حرارت بالا و خشکی است  و مناسب جنگل کاری در مناطق خشک .

مناسب جهت ایجاد باد شکن و حفاظت خاک است .

 

کاج قتاری Pinus canariensis

بومی جزایر قناری در شمال غربی آفریقا و اقیانوس اطلس است ( گونه انحصاری جزایر پنج گانه است )

سوزنها ، فشرده ،نرم و آویزان در دسته های سه تایی درون غلاف قهوه ای رنگ . حاشیه سوزنها دندانه ای ، دارای نوار استومات است .

فلسهای مخروط چوبی و ضخیم،آاپوفیز مقداری برجسته و امبلیک دارای زائده کوچکی است . گونه ای مقاوم به خشکی و گرمای هواست .

 

کاج الدار    (یا تهران ) Pinus eldarica

تنه درخت معمولا کج ، یکی از کم گستره ترین کاج هاست (جدایی جغرافیایی و اکولوژیک که منفک کننده گونه هاست سبب محدودیت  رویشگاه این گونه گردیده است. )

سوزنها در دسته های دو برگی، کلفت و بلند ، نوک تیز با حاشیه صاف و در سطح رویی شیار دار.

اکوسون کمی بر آمده و قسمت امبلیک آن فرو رفته و بدون خار است .

یکی از مقاوم ترین گونه های کاج است .

 

کاج حلب   Pinus halepensis

از عناصر گیاهی شاخص مناطق مدیترانه ای است (رتبه اول انتشار در بین کاج های مدیترانه ای را دارد ).

سوزنها در دسته های دو تایی و با طول 12-6 سانتی متر . دسته سوزنها در انتهای شاخه به صورت منگوله و فشرده است و تا دو سال دوام دارد .

در سواحل سوریه ، فلسطین و .... آمیخته با بلوط رشد می کند اما در حلب  سوریه ( که به این نام ، نامیده شده ) دیده نمی شود .

 گونه ای  مقاوم به خاکهای فقیر و خشک و دوره طولانی کم آبی و درصد بالای آهک و بادهای گرم و خشک است.

 

کاج دریایی    P.pinaster

(گونه ای مدیترانه ای )   با سوزنهای بسیار بلند و مخروط دوکی شکل؛  آپوفیز به صورت قائم ،مثلثی یا مخروطی شکل و امبلیک روی آن دارای خار بلند است ، میزان رزین تولیدی نیز بالاست .

 

کاج بادامی P. pinea

بومی مدیترانه است . درختی چند منظوره ،تولید چوب مناسب  و دارای  دانه های مغذی بوده و بذرها مصرف خوراکی دارد .تاج بسیار زیبا و چتری است ،سوزنها در دسته های دو تایی ،سطح روی برگ شیاردار و ناودانی شکل است .

اکوسون پهن و مستطیلی و برآمده است ،دانه بزرگ و بادامی  شکل و 22-15 میلیمتر طول و 10 میلی متر پهنا دارد ،بال کوتاهی دارد .

 

کاج زرد   P.ponderosa

از درختان چوبده محلی ایالات متحده است .

سوزنها در دسته های سه تایی قرار دارند و اگر سوزن را له کنیم تربانتین متصاعد می شود .

 

سایر گونه های مهم جنس کاج :

کاج رادیاتا P.radiata

کاج جنگلی P.sylvestris

کاج تدا P.taeda(بومی مناطق گرم آمریکا)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خانواده سرو:

ویژگی های عمومی:

همیشه سبز ،تک پایه ویا دو پایه ،درختی ودرختچه ای ،ایستاده یا خوابیده ،شاخه ها منظم ویا نا منظم ،برگها فلسی ، متقابل 3تایی ونیشتری ،گل آذین نر کوچک در انتهای شاخه های کوتاه در هر فلس بارور یک یا چند تخمک وجود دارد . مخروطها چرمی –چوبی و نیمه گوشتی (موقع رسیدن هرگز از هم نمی پاشند ) دانه ها بالدار ، لپه ها 6-2 عدد است.

پنج جنس  مهم از ایران خانواده در ایران کاشته شده است به شرح زیر:

 

-  جنس کاماسی پاریس ( شبه سرو)    Chamaecyparis  ( خانواده سرو )

در باغبانی و کاشت گیاهان اهمیت دارد :

بسیار جذاب ،بومی آمریکای شمالی وچین ،مخروط کوچک ،گرد وسخت وچوبی  ، مخروط یک ساله می رسد . مهمترین کولتیوار باغی آن  C.lowsoniana  است

دیر زیستی زیادی دارد .رنگ برگها در حاشیه کمی روشن تر ،غده دار ،سطح شکمی فلسها به طور یکنواخت از گرد نقره ای پوشیده شده است .

در خاکهای مرطوب عمیق و رسی و با  بارندگی بالا ،رشد سریع دارد . حساس به آلودگی است .

 

-  جنس سرو Cupressus : (گونه های موجود در ایران)

زربین (سرو مدیترانه ای)    Cupressus  simpervirens var.horizontalis  :

شاخه ها با زاویه 100-80 درجه از ساقه

بومی ایران : مرزن آباد چالوس و تنگ سولک بهمئی و فیروزآباد فارس،

سرو ناز   :Cup.sem .var.ceriformis  

(فرم زیبایی از سرو مدیترانه ای است )، آرایش شاخه ها وتاج متفاوت است. شاخه ها کوتاه به موازات تنه به سمت بالا ونوک تاج .

 

 

 

 

 

-  جنس ارس   Juniperus : ( خانواده سرو )

در تمام نیمکره شمالی دیده می شود ، همیشه سبز است ،دیر زیستی زیادی دارد  .

شاخه ها پیرامونی ،گسترده ونامنظم ،هستند ،برگها فسلی،متقابل متلاقی ،معمولا در پایه گلهای نر شاتونی به شکل تخم مرغی ،گل آذین ماده کروی ، مخروط کروی شکل ، شفت مانند و غیر شکوفا کم و بیش گوشتی ،بسیار صمغ دار ؛ دانه ها ،تخم مرغی یا گوشه دار بدون بال

گیاهانی بسیار مقاوم با تحمل دامنه وسیع شرایط اکولوژیکی  هستند در ایران گونه های زیر را شامل می شود:

گونه های جنس ارس :

 

-  پیرو  : J . communis

(  ارس رونده )  در شمال و ارسباران   مشاهده می شود                  

 

-   ارس : J. excelsa

         J. polycarpus

  تک پایه ( گاهی  دو پایه،گاهی تک پایه)  در تمام ایران       دیده میشود

            

-  اردوج : J.foetidissima

 اگر برگ له شود بوی نا مطبوعی دارد( بر خلاف سایر ارس ها) ، درختی دو پایه ،در ارسباران  دیده میشود

    

-  چتنه   : J. oblonga 

  هم  برافراشته و هم  خزنده ، سوزن های نیشتری ، در  ارسباران و شمال  دیده میشود  

سورنها با مقطع ناودانی و cشکل ،به صورت فراهم ، مقاوم به شرایط سخت

اغلب به حالت افقی و با زاویه 90-60 درجه نسبت به محور شاخه ها هستند و  در سطح رویی نوار استومات سفید رنگ دیده می شود .

 

-  مای مرز :   J.sabina

 ( گیاهی سمی است ) برگها فلسی و سوزنی ،مقاوم ، نورپسند ،  درشمال و ارسباران  درختی با ارزش حفاظتی جهت حیات وحش و پایداری خاک (حاوی روغن ساوینول )

 

 

-   جنس سرو چهار پر       Tetraclinis ( خانواده سرو )

مونوتیپ ( تک گونه ) ، همیشه سبز ، شاخه ها مسطح ،

برگها فلسی ، مخروط 2  ردیف فلس دارد ،دانه دو عدد بالدار (بومی انحصاری اسپانیا و مراکش ) است.

 

-   جنس نوش         Thuja: ( خانواده سرو )

در دنیا6 گونه دارد  ، به کاماسی پاریس از نظر ظاهری شباهت دارد.

همیشه سبز ،پوست نازک و فلسی ،شاخه ها کم و بیش مسطح، متقابل متلاقی

تک پایه ، مخروط نر کوچک ،مخروط ماده تخم مرغی ،فلسها چرمی دارای خارهای قلاب مانند است

 گونه بومی  ایران  T.orientalis  است که برخلاف سایر گونه های این جنس  بذرها بدون بال است که به آن Biota می گویند  در ایران در روستای سورکش  علی آباد ، در استان گلستان دیده می شود.

به شکل خمره (کوزه)  بوده به آن سرو خمره  ای می گویند .

 

 

خانواده سیکاس :Cycas

برگها بزرگ و چرمی ،مرکب شانه ای ،وبه شکل برگ های سرخس یا نخل ،گیاهی دو پایه است .

مخروطهای نر وماده در انتهای تنه  هستند و در مناطق گرمسیری (گینه نوع ) رویش دارد .

برگها به صورت روزت ( دور تا دور تنه ) قرار گرفته اند .

 

خانواده ژینکگو  یا ژینکیو        Ginkgoal:

از جنس های مونوتیپ است  ( یک خانواده یک جنس )

این گونه از شگفتی های خلقت –بلحاظ تحولات زمین شناسی   (دوره ژوراسیک و پرمین ) - به شمار می آید  ،  زیرا همه اجداد آنها از بین رفته اند .

خزان کننده ،دو پایه  و دارای شاخه های بلند و کوتاه ،برگهای باد بزنی شکل و  لوبدار است

دانه بزرگ است  که توسط جدار گوشتی نرم احاطه می شود .

بومی چین ،شاتون نرآویزان،گلهای ماده منفرد ، بر روی پایک بلند با 2 تخمک متقابل (در هر گل فقط یک دانه ) گرده افشانی با باد  ، درخت زینتی و دارویی (در اندامهای هوایی ماده ضد سرطان وجود دارد ).

 

خانواده سرخدار    Taxaceae

همیشه سبز ،دو پایه ،شاخه ها پیرامونی ، منظم ،متناوب ،برگها متناوب(در زیر برگ 2 نوار سبز روشن مشخص است ) ، بر روی شاخه در دو  ردیف آرایش یافته اند ، در بافت پوست مجاری رزینی  وجود دارد .

گل آذین ماده به یک تخمک برافراشته محدود شده ( در نوک شاخه ها ) است.

میوه توسط جدار گوشتی (آریل) پوشیده می شود .

5 جنس دارد و در هر دو نیمکره شمالی و جنوبی  دیده می شود.

برگها دارای آلکالوئیدی به نام تاگزین هستند .

جزءگونه ها ی در  معرض انقراض است

 در ایران :  در شمال و ارسباران  دیده می شود.  که انبوه ترین و قدیمی ترین توده سرخدار جهان هستند .

گونه ای سایه پسند است و  برغم دامنه وسیع اکولوژیکی ، انتشار آن  در رویشگاههای خشک محدود می شود .

 

خانواده دارنهنج:    Podocarpus

(در لغت یونانی )    Podos: پا ، Karpos: میوه

درخت همیشه سبز ،آرایش شاخه ها مارپیچی ،

 برگها فلسی ، سوزنی و نواری شکل ویا  پهن ،  برگها سفت و چرمی ،سطح رویی  صاف ، رگبرگ میانی بر جسته است  .

شاخه های جوان و یکساله به صورت انبوه با زاویه 45- 30 درجه نسبت به ساقه اصلی  قرار گرفته  و در گروههای پیرامونی 4تا 5 تایی از محور اصلی شاخه  قرار دارند.

میوه غیر چوبی، محور مخروط ها و براکته ها ، گوشتی است  ،که  دانه ها را به طور کامل احاطه کرده اند ،چوب بدون مجاری رزینی است .

گونه ای استوایی است .

درختی است دو پایه ،گل آذین نر ،  شاتون های استوانه ای شکل ،انتهایی و جانبی .

دیر زیستی آن زیاد است ( تا 1800 سال )

در بحث حیات وحش مهم است ( زیرا  از دانه آن پرندگان خاصی تغذیه می کنند )

قابل کاشت در ساحل دریای خزر است ( به این شرایط آب و هوایی بردبار است ).

 

 

 

خانواده آروکاریا:     Araucariaceae

درختانی همیشه سبز ، تنه مستقیم ،شاخه ها پیرامونی و در چرخه منظم آرایش یافته اند ،جوانه ها مخفی و توسط برگهای فلسی کوچک پوشانده شده است . برگها به شکلهای مختلف پهن ، نواری و نیشتری نوک تیز دیده می شود ،پوست تنه فلس دار و به صورت افقی و حلقه ای از تنه جدا می شود .

گل آذین نر بزرگ ،انتهایی یا جانبی گل آذین ماده گرد تا تخم مرغی ،هر فلس حاوی یک تخمک است ،براکته ها و فلس ها به هم جوش خورده اند . مخروط 3-2 ساله می رسد . فلسها موقع رسیدن از هم می پاشند ،دانه ها 2 و به ندرت دارای 4 لپه هستند .

عمدتا بومی نیمکره جنوبی هستند (استرالیا ،آمریکای جنوبی ) ونام آن از محلی به نام آروکو Arauco در شیلی گرفته شده است .

بذر گونه آروکاریای شیلی Ar.araucana خوراکی است .

حداقل دمای قابل تحمل 2+درجه سانتیگراد است ،جزو گونه های در حال انقراض است .

گونه زینتی آروکاریا  A r. excelsa  است .

 

 

خانواده سفالوتاگزوس Cephalotaxaceae

شامل یک جنس و چند گونه است

نام علمی از لغت یونانی Cephalusبه معنای سر (گلهای نر شبیه سر است )و Taxusکه شباهت برگهای آن را به سرخدار می رساند تشکیل یافته است . همه گونه ها بومی آسیا  هستند  .

همیشه سبز ، درختانی کوچک ویا به فرم درختچه ای ،پوست تنه ناصاف و فلسی به رنگ قهوه ای مایل به سرخ ،برگ ها به شکل نواری پهن وپاشنه دار و به صورت مارپیچی ولی در اثر پیچش دمبرگها دردو ردیف قرا ر دارند .

در سطح زیر برگ 2 نوار روزنه سفید یا آبی مایل به خاکستری دیده می شود . دوام برگها زیاد و تا 4 سال می رسد . درختان معمولا دو پایه اند . گلها تک جنسی ،شاثون نر ،گرد و پایک دار در کنار شاخه های یکساله قرار دارند میوه دو ساله می رسد .

 

خانواده دار تالاب Taxodioaceae :

 گونه های این خانواده ؛ درختانی همیشه سبز( یا خزان کننده مانند جنس  Metasequoia) هستند ؛شاخه ها ،غیر پیرامونی است .برگها به شکلهای مختلف ،سوزنی نیزه ای، داسی ،فلسی و به صورت مارپیچی دردو ردیف آرایش یافته اند .

 گل آذین نر تنها ،بدون کیسه هوا ،گل آذین ماده در انتهای شاخه ها قرار داشته ، هر فلس حامل 12-2 تخمک است . مخروط چوبی یا چرمی به شکل گرد تخم مرغی و از چندین فلس سپری تشکیل شده است ،دانه ها دارای 2تا 3 بال باریک کوچک و نا مشخص است .

این خانواده 9 جنس دارد که تنها یک جنس آن به نام Athrotaxisدر نیمکره جنوبی انتشار دارد .

 

- جنس کریپتومریا Crypomeria(جزءگونه های تند رشد است )

بومی چین و ژاپن است

 در بعضی کولتیوار ها ،برگ در زمستان تغییر رنگ می دهد، برگها سوزنی و داسی شکل ،3تا4 گوشه دارند ،گل آذین ماده در انتهای شاخه های کوتاه آویزان است .

گونه کریپتومریای ژاپنی ،30% سطح خاک جنگلهای ژاپن را می پوشاند .سیستم ریشه ای نیمه عمیق و طالب خاک های عمیق است و باید حرارت ملایم زمستانه باشد و به برف و سرمای شدید و خشکی تابستانه ،حساس است .

 

- جنس Metasequoia

نام علمی از دو کلمه یونانی Meta(حد وسط )و Sequouaکه نام  جنس سرخ چوب است ،گرفته شده است .

این درخت به فسیل زنده معروف است و از این جنس تنها یک گونه در دنیا وجود دارد  که در چین رویش دارد .

درختانی خزان کننده اند . برگها بسیار شبیه جنس دار تالاب ،دارای دمبرگ کوتاه یا فاقد دمبرگ اند ؛

تک پایه و گل آذین نر در خوشه های بلند ،دانه گرده بدون کیسه هوایی، مخروط ،گرد ، پایک دار و آویزان است .

 در رویشگاههای باتلاقی در چین دیده می شود .

(یکی از 5 گونه سوزنی برگان خزان کننده است )تنه در قسمت قاعده پهن و گورچه دار است .

برگها : نرم و مسطح ،خطی و یا نواری و باریک در 2 ردیف مشخص در سطح زیر برگ دو نوار استومات دیده می شود .در فصل پاییز ،سوزنها به صورت قهوه ای مایل به قرمز تغییر رنگ داده و همراه با شاخه های کوچک خزان می کنند .

در اقلیم معتدل مرطوب و نسبتا گرم رویش دارند . مقاوم به سرما بوده و تا 25- درجه را تحمل می کند ( در زمان محدود ) در سنین پایین ( حتی نهال 3ساله )زاد آوری می کند از طریق قلمه هم زیاد می شود .

 

- جنس سرخ چوب Sequoia

تنها یک گونه دارد که  در سواحل غربی آمریکا انتشار دارد .

درختانی بلند قامت ،تک پایه و همیشه سبز ،پوست تنه ضخیم 15-12 سانتیمتر ضخامت و شیار دار است (مقاوم به آتش ).

برگها دارای 2 نوار استومات در سطح زیری هستند (تقریبا شبیه سرخدار هستند ).

مخروط به شکل تخم مرغی پایک دار ويا  خاردار ، به حالت پاندولی بوده و در سال اول می رسد ،دانه ها بالدار است .

یکی از 3 گونه سوزنی برگ است که پلی پلوئید طبیعی دارد و تولید جست می کند .

در مناطق مه گیر رویش دارد و رطوبت دائمی تابستان برای رویش آن مهم است .

 به سرما حساس است .

 

-   جنس درخت غول Sequoiadendron:

این جنس نیز تنها یک گونه دارد که در آمریکا رویش دارد .

درختانی تک پایه ،بلند و با شکوه ، همیشه سبز و پوست تنه ضخیم است ،برگها نیشتری ، سوزنها غیر فشرده و کمی بر  افراشته و آرایش مارپیچی و نوکی خاردار دارند . در هردو سطح برگ نوار استوماتی وجود دارد . گل آذین نر بدون پایک ،مخزوط چوبی ،بیضی شکل ، آویزان و دو ساله می رسد ،دانه ها 2 بال کوچک پهن دارند .

آپوفیز یا اکوسون فلسها به شکل لوزی ویا چهار وجهی نابرابر است مقاوم به سرما و آفات و امراض است ، اما رطوبت بالا نیاز دارد .

ریشه ها سطحی است . آتش سوزی طبیعی به عنوان پدیده روند تکاملی اکوسیستم این گونه است (زیرا زمین بدون پوشش برای تجدید  حیات آنها نیاز است ).

 

- جنس دار تالاب Taxodium:

3 گونه دارد که 2 گونه خزان کننده است . گونه سوم  در فصل خزان برگهای آن به تدریج و نا منظم ریزش می کند . زیستگاه این درختان بلندقامت  ، مردابی و باتلاقی در آمریکا و شمال مکزیک است .

 دارای ریشه های تنفس کننده( Pnematophore ) هستند که به صورت برآمدگی مخروطی شکل در اطراف درخت ظاهر می شود .

درختانی تک پایه ،شاخه های اصلی گسترده و متمایل به بالا، برگها به دو نوع فلسی و نواری (که دارای دو ردیف نوار استوماتی در سطح زیر برگ  است ).

شاتون نر انتهایی و خیلی بلند،خوشه ای آویزان  است . شاتون ماده روی شاخه های سال قبل ظاهر می شود . فلسها سپری ضخیم با مقطع چهار گوشه ،  اکوسون لوزی شکل و در وسط آن زائده کوچکی وجود دارد .

گونه ای آفتاب دوست   heliophile  است و رطوبت فراوان برای سبز شدن بذر آن لازم است ،

 به سرما مقاوم است و تا 30- درجه را تحمل می کند و قابلیت کاشت در
+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و چهارم آبان 1389ساعت 12:11  توسط J  |